Πριν από το Ξυλόκαστρο, εδώ ήταν οι Αριστοναύται. Ο Παυσανίας γράφει ότι το λιμάνι πήρε το όνομά του από τους Αργοναύτες, που άραξαν σε τούτη την ακτή με την Αργώ. Το σημερινό όνομα της πόλης ήρθε πολύ αργότερα, από ένα κάστρο φτιαγμένο από ξύλο.
Ο μύθος στο έδαφος
Ένα λιμάνι με δύο ονόματα
Στη θέση όπου σήμερα το πευκοδάσος του Πευκιά ακουμπά το κύμα, οι αρχαίοι γεωγράφοι τοποθετούν ένα λιμάνι με το όνομα Αριστοναύται. Το σημερινό όνομα της πόλης είναι πολύ νεότερο και το χρωστάει σε ένα οχυρό που στήθηκε στην ακτή αιώνες αργότερα.
Πίσω από την πόλη υψώνεται η Κυλλήνη, η σημερινή Ζήρεια, βουνό που η μυθολογία θέλει γενέτειρα του θεού Ερμή. Και λίγα χιλιόμετρα δυτικότερα, στο εσωτερικό, κρύβονται τα ερείπια της Πελλήνης, της πιο ανατολικής από τις δώδεκα πόλεις της Αχαϊκής Συμπολιτείας. Το Αριστοναύται ήταν το επίνειό της, το λιμάνι που την έβγαζε στη θάλασσα.
Τρεις ιστορίες
Το λιμάνι, η πόλη και ο θεός
01
Παυσανίας 2.12.2 & 7.26.14
Το λιμάνι των Αργοναυτών
Ο περιηγητής Παυσανίας, γράφοντας τον 2ο αιώνα μ.Χ., αναφέρει δύο φορές το λιμάνι Αριστοναύται και εξηγεί το όνομά του: το πήρε επειδή εκεί άραξαν οι Αργοναύτες κατά το ταξίδι τους. Το πλοίο τους, η Αργώ, ήταν φτιαγμένο από πεύκο του Πηλίου, ένα ολόξυλο καράβι που έδεσε σε τούτη την ακτή.
Αιώνες αργότερα, στην ίδια ακτή υψώθηκε ένα κάστρο από ξύλο. Από αυτό βγήκε το σημερινό όνομα της πόλης, πολύ αφότου το αρχαίο λιμάνι είχε πάψει να λειτουργεί.
Κατά τον θρύλο, πρωτοκτήστης ήταν ο Τιτάνας Πάλλας. Ο ναός του Ποσειδώνα, που τον είχαν στη φροντίδα τους οι Αριστοναύτες, στεκόταν εκεί όπου αργότερα χτίστηκε ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός του Ξυλοκάστρου.
02
Ερείπια κοντά στη σημερινή Πελλήνη / Ζούγρα
Η αρχαία Πελλήνη
Το λιμάνι εξυπηρετούσε την Πελλήνη, την πιο ανατολική από τις δώδεκα πόλεις της Αχαϊκής Συμπολιτείας. Η πόλη απείχε εξήντα στάδια από τη θάλασσα, χτισμένη σε λόφο που μια απότομη κορυφή τον έκοβε στα δύο και του έδινε φυσική ακρόπολη. Οι αρχαίες πηγές τοποθετούν το λιμάνι εκατόν είκοσι στάδια από τα Αίγειρα.
Η Πελλήνη φημιζόταν για τις μάλλινες χλαίνες της. Ήταν βαριές κάπες, περιζήτητες αρκετά ώστε να τις δίνουν έπαθλα στους νικητές των Θεοξενίων· τις μνημονεύει και ο Στράβων. Τα ερείπια της πόλης βρίσκονται κοντά στη σημερινή Πελλήνη, στη Ζούγρα, ανάμεσα στο Ξυλόκαστρο και τα Τρίκαλα. Ο Αναστάσιος Ορλάνδος ανέσκαψε τη θέση το 1931 και το 1932, και οι επιγραφές επιβεβαίωσαν την ταύτιση.
Στην πόλη ο Παυσανίας είδε ναό της Αθηνάς με χρυσελεφάντινο άγαλμα, έργο του Φειδία, και άγαλμα του Ερμή με γένια και πίλο στο κεφάλι. Στην ίδια περιοχή ανήκει και το Μύσαιον, το αρχαίο όνομα των κάτω Τρικάλων.
03
Όρος Κυλλήνη · σημερινή Ζήρεια
Ο Ερμής και η Κυλλήνη
Το βουνό που ορθώνεται πίσω από το Ξυλόκαστρο είναι η αρχαία Κυλλήνη, η Ζήρεια των ημερών μας. Ο μύθος τη θέλει γενέτειρα του Ερμή, του γιου του Δία και της Μαίας, που γεννήθηκε στα έγκατά της. Το Σπήλαιο του Ερμή βρίσκεται ψηλά στις πλαγιές της.
Το σπήλαιο και οι υπόλοιπες γωνιές της Ζήρειας περιγράφονται αναλυτικά στααξιοθέατα του Ξυλοκάστρου.
Από τους Αριστοναύτες στο Ξυλόκαστρο
Η πόλη που κατέβηκε από τα βουνά
Ήδη από τον 10ο αιώνα το λιμάνι είχε χάσει την παλιά οικονομική του δύναμη. Οι κάτοικοι των ορεινών χωριών, από τα Τρίκαλα, τη Γελλήνη και την Καρυά, εξακολουθούσαν όμως να κατεβαίνουν στα παράλια: καλλιεργούσαν τα χωράφια τους, μάζευαν τη σοδειά και ανέβαιναν ξανά ψηλά, εκεί όπου υπήρχε ασφάλεια.
Για τις μέρες της παραμονής τους χρειάζονταν στέγη. Στην αρχή έμεναν στα ερειπωμένα σπίτια των Αριστοναυτών· αργότερα άρχισαν να χτίζουν πρόχειρα σπίτια ανατολικά του Σύθα. Έτσι απλώθηκαν μικροί συνοικισμοί στις ρίζες των λόφων, ως τα σημερινά Καρυώτικα. Κανένας δεν είχε δικό του όνομα· όλη η περιοχή έμεινε να λέγεται Ξυλόκαστρο.
Από πού βγήκε το όνομα
Οι ιστορικοί της περιόδου αναφέρουν τα Τρίκαλα, το Ξυλόκαστρο όμως όχι — γι' αυτό η ονομασία τοποθετείται στους φράγκικους χρόνους. Τρεις εξηγήσεις έχουν διατυπωθεί. Ότι η Αργώ πήρε από εδώ ξυλεία τόση, που θα έφτανε για ολόκληρο κάστρο. Ότι τα πεύκα ήταν τόσα, ώστε να μπορεί να χτιστεί κάστρο. Και η επικρατέστερη, που στηρίζεται και σε επίσημα συμβόλαια με αυτό το όνομα: ότι υπήρξε ένα πραγματικό ξύλινο κάστρο στον λόφο του Κατή.
Μετά την κατάληψη του Μοριά από τους Φράγκους, οι Βενετσιάνοι κράτησαν τα λιμάνια της Πελοποννήσου και φύλαγαν τον Κορινθιακό από την Πάτρα ως την Κόρινθο. Επειδή η περιοχή ήταν γεμάτη έλη, και για μεγαλύτερη ασφάλεια, εγκαταστάθηκαν ψηλότερα, στον λόφο του Κατή, που ήταν άριστο παρατηρητήριο. Εκεί, με τη βοήθεια των ντόπιων, έκοψαν ξύλα και έφτιαξαν τον στρατώνα τους, το ξύλινο κάστρο. Οι ορεσίβιοι άρχισαν να λένε πως «θα κατέβαιναν στο Ξυλόκαστρο», και το όνομα έμεινε.
Ο ερευνητής Β. Βασιλόπουλος και ο Σταύρος Κουτίβας καταγράφουν και το τουρκικό όνομα Ταχτά Καλέ, από το αραβικό Ταχτ-ουλ Καλ'α, που σημαίνει «υπό το κάστρο» και δηλώνει τόπο κάτω από τείχη ή φρούριο.
13ος αιώνας
SOLO CASTRO
Σε φράγκικο χάρτη με τον τίτλο Morea olim Peloponnesus, σημειωμένο ανατολικά του Σύθα (Sythus Fl), στα χρόνια που τα παράλια τα κρατούσαν οι Βενετσιάνοι.
1791
XILO CASTRO
Η πρώτη επίσημη μνεία του ονόματος σε χάρτη, μαζί με τη λέξη SACOLITICO, το Ζαχολίτικο.
Δέκα σπίτια σε μια λοφοπλαγιά
Το 1814 ο Γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ περνά από την Κορινθία και περιγράφει ένα μικρό χωριό με δέκα μόλις σπίτια, χτισμένα στην πλαγιά ενός κάτασπρου λόφου. Πιο κάτω, προς την παραλία, σημειώνει μαγαζιά όπου οι έμποροι φόρτωναν λάδι και σταφίδα. Τα σπίτια που είδε ήταν τα Υψηλά Αλώνια: ακολουθούσε τον παραλιακό δρόμο και δεν μπόρεσε να δει τους υπόλοιπους συνοικισμούς. Λίγα χρόνια μετά την Επανάσταση, το Ξυλόκαστρο ανατολικά του Σύθα ήταν πια πόλη, και έδρα του Δήμου Τρικάλων.
Οι πρώτοι οικιστές του Ξυλοκάστρου.Πάνω σειρά, από αριστερά: Βελλίνης, Ι. Νοταράς ο άγριος (δήμαρχος), Μητρόπουλος (συμβολαιογράφος), Πολυχρονόπουλος. Μεσαία σειρά, από δεξιά: Βασιλείου (ιατρός), Αδριανίδης (ιατρός), Μοναστηριώτης, Στ. Τσιρογιάννης και Θεοχάρης με το παιδί του. Κάτω σειρά, από δεξιά: Χρυσικόπουλος, Σπύρος Νοταράς (υπουργός), Ιωάννης Ιωάννου (υφηγητής, ιατρός) και Ταμπακόπουλος.
Με μια ματιά
Από την Αργώ ως τη σημερινή πόλη
Έξι σταθμοί που εξηγούν πώς ένα μυθικό λιμάνι κατέληξε να λέγεται Ξυλόκαστρο.
Μυθικοί χρόνοι
Η Αργώ, φτιαγμένη από πεύκο του Πηλίου, αράζει στην ακτή. Το λιμάνι παίρνει το όνομα Αριστοναύται.
Αρχαιότητα
Το Αριστοναύται λειτουργεί ως επίνειο της Πελλήνης, της ανατολικότερης πόλης της Αχαϊκής Συμπολιτείας.
Φράγκικοι χρόνοι
Οι Βενετσιάνοι στήνουν ξύλινο στρατώνα στον λόφο του Κατή. Ο τόπος γίνεται Ξυλόκαστρο.
1791
Το όνομα XILO CASTRO καταγράφεται για πρώτη φορά επίσημα σε χάρτη.
19ος αιώνας
Από δέκα σπίτια στα Υψηλά Αλώνια, το Ξυλόκαστρο γίνεται πόλη και έδρα του Δήμου Τρικάλων.
Σήμερα
Ο Πευκιάς, το πευκοδάσος πάνω στην ακτή, είναι το σήμα κατατεθέν της πόλης.
Δες τον τόπο από κοντά
Η ιστορία συνεχίζεται στο έδαφος
Το Σπήλαιο του Ερμή, τα Τρίκαλα και η Ζήρεια απέχουν σαράντα με εξήντα λεπτά από την παραλία.
Πηγές: Παυσανίας 2.12.2 & 7.26.14 · Στράβων · Πουκεβίλ, «Ταξίδι στην Ελλάδα» (1814) · Β. Βασιλόπουλος, «Πελοποννησιακή Εγκυκλοπαίδεια» · Στ. Κουτίβας · el.wikipedia «Αριστοναύται» · en.wikipedia «Pellene», «Aristonautae». Η ενότητα για την ονομασία και τους πρώτους οικιστές, καθώς και η φωτογραφία, με στοιχεία από κείμενο του Θανάση Πάνου.
